Czynniki rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne podlegają w BHP szczególnemu reżimowi prawnemu. Zgłoszenie CMR to obowiązek kontrolowany przez Sanepid i PIP, a jego brak jest częstą przyczyną decyzji i zaleceń. Poniżej pełna analiza przepisów i procedura w praktyce.

Czym jest zgłoszenie czynników CMR i po co istnieje

Zgłoszenie czynników rakotwórczych, mutagennych i reprotoksycznych (CMR) nie jest działaniem statystycznym ani fakultatywnym. Jest to element systemu nadzoru nad narażeniem zawodowym, którego celem jest:

• identyfikacja zakładów pracy, w których występują CMR,
• objęcie pracowników szczególną ochroną zdrowia,
• wymuszenie ograniczania narażenia u źródła,
• zapewnienie długoterminowego nadzoru (rejestry, dokumentacja).

Obowiązek dotyczy samego występowania i kontaktu/narażenia, a nie wyłącznie przekroczeń NDS.

Podstawa prawna obowiązku zgłoszenia

Podstawowym aktem prawnym jest:

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 lipca 2024 r.
w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym w środowisku pracy
(Dz.U. 2024 poz. 1126)

Tekst aktu:

• eli.gov.pl – tekst ujednolicony
• dziennikustaw.gov.pl – publikacja PDF

Rozporządzenie to:

• definiuje pojęcie czynników CMR,
• określa obowiązki pracodawcy,
• wprowadza obowiązek zgłaszania informacji do organów,
• określa wzór formularza zgłoszeniowego.

Uzupełnieniem są ogólne obowiązki pracodawcy wynikające z Kodeksu pracy, w szczególności w zakresie ochrony zdrowia i ograniczania narażenia na czynniki szkodliwe.

Co podlega zgłoszeniu jako CMR

Substancje i mieszaniny chemiczne

Zgłoszeniu podlegają substancje i mieszaniny sklasyfikowane zgodnie z rozporządzeniem CLP (WE) nr 1272/2008 jako:

• rakotwórcze kat. 1A lub 1B,
• mutagenne kat. 1A lub 1B,
• reprotoksyczne kat. 1A lub 1B.

Weryfikacja odbywa się na podstawie:

• kart charakterystyki (SDS),
• klasyfikacji CLP producenta,
• zwrotów H.

Istotne: brak przekroczeń NDS nie zwalnia z obowiązku zgłoszenia, jeżeli występuje narażenie.

Procesy technologiczne i czynniki

Obowiązek obejmuje również procesy technologiczne, w których dochodzi do uwalniania czynników o działaniu CMR, np.:

• dymy i pyły procesowe,
• produkty spalania,
• emisje przy obróbce termicznej.

W tym zakresie kluczowe znaczenie ma ocena ryzyka zawodowego, a nie wyłącznie wykaz chemikaliów w magazynie.

Kto i gdzie składa zgłoszenie

Adresaci

Zgłoszenie informacji o CMR przekazuje się do:

• właściwego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego (PWIS),
• właściwego Okręgowego Inspektora Pracy (OIP).

Obowiązuje zasada dwóch adresatów – zgłoszenie tylko do jednego organu jest nieprawidłowe.

Informacje organów sanitarnych: gov.pl – Czynniki rakotwórcze i mutagenne w środowisku pracy

Terminy

Zgłoszenia dokonuje się:

• niezwłocznie po rozpoczęciu działalności, jeżeli CMR występują od początku,
• corocznie do 15 stycznia za rok poprzedni.

Przykład: dane za 2025 r. należy przekazać do 15 stycznia 2026 r.

Formularz zgłoszeniowy

Zgłoszenie wykonuje się na formularzu określonym w załączniku nr 2 do rozporządzenia (Dz.U. 2024 poz. 1126).

Wzór formularza udostępniany przez administrację: gov.pl – wzór informacji o CMR

Po 28 lipca 2024 r. obowiązuje wyłącznie nowy wzór.

Zakres danych wymaganych w zgłoszeniu

Formularz obejmuje m.in.:

• dane identyfikacyjne pracodawcy,
• wykaz substancji, mieszanin, czynników lub procesów CMR,
• wykaz stanowisk pracy, na których występuje narażenie,
• liczbę pracowników narażonych (z podziałem na płeć),
• informacje o stosowanych środkach profilaktycznych.

Dane muszą być spójne z:

• oceną ryzyka zawodowego,
• kartami charakterystyki,
• rejestrami CMR.

Rejestry wymagane przy CMR

Rejestr prac powodujących kontakt z CMR

Pracodawca prowadzi rejestr prac, których wykonywanie powoduje kontakt lub narażenie na CMR, obejmujący m.in.:

• rodzaj prac i procesów,
• stosowane czynniki,
• miejsca i stanowiska,
• środki ograniczające narażenie.

Rejestr pracowników narażonych

Prowadzi się odrębny rejestr pracowników wykonujących prace z CMR.

Okres przechowywania rejestrów

Zgodnie z praktyką organów i przepisami:

• 40 lat po ustaniu narażenia – dla czynników rakotwórczych i mutagennych,
• 5 lat po ustaniu narażenia – dla czynników reprotoksycznych (jeżeli nie są jednocześnie CMR rakotwórczymi/mutagennymi).

W przypadku likwidacji zakładu rejestry przekazuje się do właściwego PWIS.

Najczęstsze błędy w praktyce

• brak zgłoszenia mimo stosowania CMR,
• uznawanie, że brak przekroczeń = brak obowiązku,
• niespójność między SDS, ORZ i zgłoszeniem,
• brak rejestrów lub ich pozorność,
• pomijanie prac awaryjnych i remontowych.