Akrylonitryl to silnie toksyczna i rakotwórcza substancja, stosowana w produkcji tworzyw sztucznych i włókien. Wymaga szczególnego nadzoru BHP oraz kontroli narażenia.

Akrylonitryl – rakotwórczy i silnie toksyczny składnik procesów chemicznych

Akrylonitryl (CAS 107-13-1) to lotna, łatwopalna i wyjątkowo toksyczna substancja chemiczna wykorzystywana m.in. w produkcji tworzyw ABS, włókien akrylowych, gumy syntetycznej oraz w syntezie organicznej.
Jest klasyfikowany jako:

• rakotwórczy kategorii 1B,
• toksyczny przy wdychaniu i połknięciu,
• substancja działająca drażniąco na oczy i skórę,
• substancja o działaniu neurotoksycznym,
• ciecz łatwopalna kategorii 2.

Ze względu na wysoką lotność i niski próg zapachu stanowi poważne zagrożenie w halach produkcyjnych.

Najważniejsze zagrożenia zdrowotne

• Nowotwory płuc i układu pokarmowego – potwierdzone działanie rakotwórcze.
• Toksyczność ostra – możliwość nagłych zatruć inhalacyjnych.
• Więzadłowa neurotoksyczność – bóle głowy, zawroty, dezorientacja.
• Działanie drażniące – silne podrażnienia oczu, gardła, dróg oddechowych.
• Ryzyko obrzęku płuc po większej ekspozycji.
• Wchłanianie przez skórę – zwiększa całkowitą dawkę narażenia.

Typowe objawy zatrucia

1. Ból głowy, oszołomienie, nudności.
2. Podrażnienie gardła i kaszel.
3. Problemy z oddychaniem, przyspieszony oddech.
4. Zaburzenia neurologiczne (drżenia, zaburzenia równowagi).
5. W ciężkich przypadkach – utrata przytomności.

Ważne: akrylonitryl jest chemicznie podobny do cyjanków, dlatego ciężkie zatrucia wymagają natychmiastowej pomocy lekarskiej.

Obowiązki pracodawcy

Wszystkie prace z akrylonitrylem podlegają przepisom o substancjach rakotwórczych i mutagennych:

• wykonanie pełnej oceny ryzyka i aktualizacja po każdej zmianie procesu,
• stosowanie substytucji, jeśli to możliwe technologicznie,
• hermetyzacja instalacji i minimalizacja wycieków,
• prowadzenie stałych pomiarów stężeń w powietrzu,
• utrzymywanie ekspozycji na poziomie jak najniższym,
• prowadzenie rejestru pracowników narażonych na CMR,
• kierowanie pracowników na badania profilaktyczne ukierunkowane na układ oddechowy i nerwowy,
• przygotowanie procedur awaryjnych, instrukcji BHP i instrukcji PPOŻ (z uwagi na palność),
• szkolenia dedykowane substancjom toksycznym i rakotwórczym.

Wymagane środki ochrony (PPE i organizacja pracy)

Ochrona techniczna

• pełna hermetyzacja obiegów reagenta,
• wentylacja z odciągami miejscowymi,
• detektory gazów (wycieki akrylonitrylu mogą być bezwonne przy niższych stężeniach),
• monitoring temperatury i ciśnienia – substancja łatwo polimeryzuje.

Ochrona indywidualna

1. Maska pełnotwarzowa z filtrem A-P3 lub aparaty powietrzne przy wyższych stężeniach.
2. Rękawice: butylowe, neoprenowe, FKM – odporne na penetrację.
3. Gogle chemiczne, przy przelewaniu – osłona twarzy.
4. Odzież gazoszczelna lub chemoodporna przy dużych ilościach.

Organizacja pracy

• praca tylko w wyznaczonych strefach z ograniczonym dostępem,
• zakaz źródeł zapłonu – substancja jest łatwopalna,
• natychmiastowa wymiana skażonej odzieży,
• regularna kontrola szczelności instalacji i węży,
• systematyczne szkolenia z zagrożeń neurotoksycznych i rakotwórczych.

Akrylonitryl w porównaniu z innymi CMR

Wyróżnia się:

• skrajnie szybkim wchłanianiem do organizmu,
• toksycznością przypominającą cyjanowodór,
• jednoczesnym ryzykiem pożaru i zatrucia,
• wysoką lotnością nawet w temperaturze pokojowej.