Mangan to jeden z najbardziej podstępnych metali w środowisku pracy, szczególnie przy spawaniu. Zbyt wysokie narażenie może prowadzić do poważnych zaburzeń neurologicznych, a nawet parkinsonizmu.

Mangan – metal potrzebny, ale niebezpieczny

Mangan (Mn) jest powszechnie wykorzystywany w procesach przemysłowych, zwłaszcza w spawaniu stali niskostopowych, gdzie pełni rolę stabilizatora łuku i składnika stopowego. Niestety, gdy trafia do organizmu pracownika w formie pyłów lub dymów spawalniczych, może działać silnie neurotoksycznie.

Wysokie narażenie na mangan wiąże się z rozwojem objawów przypominających chorobę Parkinsona, określanych jako manganizm.

Dlaczego mangan jest tak groźny?

• Wchłania się drogą oddechową, zwłaszcza w formie drobnych frakcji pyłów.
• Przenika do ośrodkowego układu nerwowego.
• Gromadzi się w zwojach podstawy mózgu.
• Powoduje trwałe zaburzenia motoryczne i poznawcze.

Manganizm jest nieodwracalny, a objawy mogą utrzymywać się nawet po przerwaniu ekspozycji.

Jak wygląda narażenie przy spawaniu?

Podczas spawania, cięcia i szlifowania metalu powstają aerozole zawierające m.in.:

• pyły i dymy manganowe,
• tlenki manganu (MnO, Mn₃O₄, Mn₂O₃),
• cząstki nanometryczne o wysokiej zdolności penetracji układu oddechowego.

Im gorsza wentylacja i bardziej ograniczona przestrzeń robocza, tym wyższe stężenie wdychanych cząstek.

Objawy neurotoksyczności manganu

1. Problemy z koordynacją ruchową
2. Spowolnienie psychoruchowe
3. Drżenia, sztywność mięśni
4. Zaburzenia pamięci i koncentracji
5. Zmiany osobowości (rozdrażnienie, impulsywność)
6. Objawy podobne do Parkinsona:
   • maskowata twarz
   • pochylona sylwetka
   • drobny chód
   • bradykinezja

Ważna informacja: W przeciwieństwie do choroby Parkinsona, manganizm nie odpowiada na leczenie lewodopą.

Normy i wartości dopuszczalne

Od 2021 r. mangan został objęty zaostrzonymi wartościami NDS:

• **NDS: 0,02 mg/m³
• NDSCh: 0,04 mg/m³**

Dotyczy to frakcji respirabilnej, czyli tej, która najłatwiej przedostaje się do pęcherzyków płucnych.

Dlaczego te wartości są tak niskie?

Badania wykazały, że objawy neurologiczne mogą rozwijać się nawet przy ekspozycjach wcześniejszych „prawnie bezpiecznych”. Dlatego normy zaostrzono, aby lepiej chronić spawaczy i pracowników hutnictwa.

Manganizm a choroba Parkinsona: podobieństwa i różnice

Podobieństwa (H3)

1. Drżenia
2. Zaburzenia równowagi
3. Spowolnienie ruchowe
4. Trudności z mówieniem

Różnice (H3)

1. Brak reakcji na lewodopę → kluczowy element diagnostyczny
2. Zaburzenia emocjonalne występują częściej u osób narażonych na mangan
3. Objawy często rozwijają się szybciej
4. Etiologia związana z ekspozycją zawodową, a nie neurodegeneracją idiopatyczną

Dodatkowa informacja: Manganizm jest częściej obserwowany u spawaczy pracujących w zamkniętych przestrzeniach, np. zbiornikach, kanałach, konstrukcjach statków.

Jak chronić pracowników?

Podstawowe zasady BHP (H2)

• Stosowanie wentylacji miejscowej i odciągów spawalniczych
• Maski lub półmaski z filtrem P3
• Automatyczne przyłbice spawalnicze z wymuszonym obiegiem powietrza (PAPR)
• Regularne pomiary stężenia manganu w powietrzu
• Rotacja pracowników i skracanie czasu ekspozycji

Środki organizacyjne i techniczne (H3)

1. Audyty stanowisk spawalniczych
2. Automatyzacja spawania (tam, gdzie możliwe)
3. Dokumentowanie wyników pomiarów
4. Zapewnienie pracownikom badań profilaktycznych
5. Szkolenia dotyczące zagrożeń związanych z manganem

Ważna informacja: Narażenie na mangan nie wynika tylko z samego procesu spawania – również szlifowanie i czyszczenie spoin generuje wysokie stężenia pyłów.

Kto jest najbardziej narażony?

• Spawacze MIG/MAG
• Spawacze pracujący w zbiornikach i przestrzeniach zamkniętych
• Pracownicy hut, odlewni i zakładów metalurgicznych
• Szlifierze obrabiający konstrukcje stalowe

Link do źródła państwowego z informacjami o wartościach NDS.