Ozon to gaz, który potrafi pojawić się nagle: przy spawaniu, pracy z urządzeniami elektrycznymi czy w pomieszczeniach z lampami UV. Krótka ekspozycja może wywołać poważne objawy. Poznaj zasady ochrony.

Ozon (O₃) – niewidoczny przeciwnik, który pojawia się „znikąd”

Ozon kojarzy się większości ludzi z warstwą ozonową i oczyszczaniem powietrza, ale w środowisku pracy ma drugie oblicze: wysoce reaktywnego gazu drażniącego, który może pojawić się w ciągu sekund.
Najczęściej spotkasz go przy:

• spawaniu, szczególnie metodą MIG/MAG i TIG,
• pracy przy urządzeniach elektrycznych wysokiego napięcia,
• eksploatacji lamp UV oraz ozonatorów.

Nawet krótkotrwała ekspozycja potrafi rozwalić pracownikowi układ oddechowy na cały dzień, a wysokie stężenia – być realnym zagrożeniem dla zdrowia.

Dlaczego ozon jest tak groźny?

Ozon to:

• silny utleniacz,
• gaz o ostrym, charakterystycznym zapachu,
• substancja uszkadzająca nabłonek dróg oddechowych,
• czynnik powodujący skurcz oskrzeli i gwałtowne duszności.

Najgorsze:
Przy stężeniach typowych dla miejsc pracy ozonu nie widać, a objawy pojawiają się dopiero po ekspozycji.

Kiedy powstaje ozon? (H1)

Ozon tworzy się w kilku konkretnych sytuacjach zawodowych. A pracownicy często nie mają świadomości, że właśnie powstaje.

1. Spawanie (H2)

Łuk elektryczny generuje duże ilości UV → UV rozbija tlen → powstaje ozon.

Najwięcej ozonu powstaje przy:

• cienkich blachach ze stali nierdzewnej,
• wysokich prądach,
• długotrwałym spawaniu w zamkniętych przestrzeniach.

Największe zagrożenia w praktyce (H3)

1. Duszności i podrażnienie oczu po kilku minutach pracy.
2. Efekt „palącego gardła” po zakończeniu spawania.
3. Skurcz oskrzeli u osób z astmą.
4. Ryzyko przekroczenia NDS w kabinach bez wentylacji.

Ważna informacja: Ozon gromadzi się lokalnie w strefie oddychania spawacza, więc pomiary stanowiskowe są kluczowe.

2. Urządzenia elektryczne (H2)

Iskrzenie, łuki elektryczne i wysokie napięcia tworzą warunki idealne do generowania ozonu.

Przykłady:

• rozdzielnie elektryczne,
• przekaźniki, styczniki,
• urządzenia HV powyżej 1 kV,
• uszkodzone instalacje elektryczne.

Dlaczego to problem? (H3)

1. Ozon tworzy się tuż przy uszkodzonych elementach.
2. Może sygnalizować awarię lub pogorszenie izolacji.
3. Pojawia się nagle i w wysokich stężeniach.

Dodatkowa informacja: Zapach ozonu („ostry, metaliczny”) często jest pierwszym sygnałem przegrzewającej się instalacji.

3. Oczyszczanie powietrza i lampy UV (H2)

W pomieszczeniach, gdzie używa się:

• lamp bakteriobójczych UV-C,
• generatorów ozonu,
• urządzeń dezynfekcyjnych,

ozon powstaje jako efekt uboczny.

Ryzyka (H3)

1. Zbyt szybki powrót pracowników po ozonowaniu.
2. Zawalenie wentylacji w małych pomieszczeniach.
3. Pozostawienie urządzeń w nocy → nadmierne stężenia rano.

Ważna informacja: Stężenia ozonu mogą utrzymywać się długo, jeśli pomieszczenie nie jest mechanicznie przewietrzane.

NDS i wartości graniczne

• NDS: 0,1 mg/m³ (0,05 ppm)
• NDSCh: 0,2 mg/m³ (0,1 ppm)

To jedne z najniższych wartości dla substancji w środowisku pracy.
Krótko mówiąc: odchylisz się od wentylacji i już masz przekroczenie.

Objawy narażenia na ozon

Objawy lekkie (H2)

• kłucie w nosie,
• „ostry” zapach metalu,
• podrażnienie oczu,
• kaszel.

Objawy umiarkowane

• ból w klatce piersiowej,
• duszność,
• suchy, męczący kaszel,
• uczucie ciężkości przy oddychaniu.

Objawy ciężkie (H3)

1. silny skurcz oskrzeli,
2. obrzęk płuc (tak, również możliwy),
3. zaburzenia świadomości,
4. sinica.

Jak zapobiegać narażeniu?

Wentylacja i organizacja pracy (H2)

• wymuszona wentylacja przy stanowiskach spawalniczych,
• odciągi miejscowe,
• zakaz spawania w „puszkach” bez wyciągu,
• przeglądy urządzeń elektrycznych pod kątem iskrzenia,
• kontrola czasu ozonowania i wymiany powietrza po zabiegu.

Zasady dla spawaczy (H3)

1. stosowanie kurtyn spawalniczych UV,
2. utrzymywanie głowy poza strefą dymów,
3. pomiary ozonu w kabinach,
4. rotacja pracy przy długich cyklach spawania.

Ważna informacja: Ozon nie „unika” filtrów – maski przeciwpyłowe nie działają. Pomaga tylko wentylacja.

Pierwsza pomoc przy narażeniu

• wyprowadzić poszkodowanego na świeże powietrze,
• rozluźnić odzież, umożliwić swobodne oddychanie,
• ocenić stan i wezwać pomoc przy objawach duszności,
• obserwować pracownika min. 24 h w razie podejrzenia obrzęku płuc.

Link – materiały o zagrożeniach chemicznych.